Ti biyál an tsabál tekedh palululak kom yabák lablidh. Tam ti labliyat k’wajiy ti tsapikmél.
Hace mucho tiempo la tierra era muy frágil, porque no estaba bendecida. Cuando la bendijeron se empezó a poner fuerte.
Tam ti yabayej lablidh, wat’ey yan jant’oj tejé’ ti tsabál: tam ti nixé’ xa k’icháj an k’ak’al u teptsinalak. Tam ti an tsabál yabayejak tsapik an alte’ t’uchatak k’al i ko’nélchik axi u k’atux.
Cuando aún no era bendecida, ocurrían muchas cosas en esta tierra, pues el sol solía apagarse. Cuando la tierra no era fuerte, el monte estaba lleno de animales que mordían.
Tam ka tsemetsak a k’icháj an tsabál u jilk’onalak al an yik’wáx. Antsana’ patal an ko’nelchik dhimalon ejtíl an chivo, an pakax, an k’och, an olom ani an borrego. Patalchik nixé’ xi ko’nel antsana’akchik dhimalóm, ti biyál tam ti an tsabál in tujchalak ti ts’ejkanal.
Entonces, cuando moría el sol, la tierra se sumía en una oscuridad total.
Antes, toda clase de animales eran salvajes, como la chiva, la vaca, la gallina, el cerdo, y los borregos. Todos esos animales se volvieron así, hace mucho tiempo, cuando la tierra se empezó a formar.
Ti biyál, nixé’ xi ko’nelchik yabák u k’apáb, kom dhimalomakchik. Po wa’ats i ko’nelchik axi yabchik pojkaxchik, ejtíl an pik’o’, an ch’uri’ ani an bichim. Axé’chik xi ko’nél in tolmiyalchik an atiklabchik.
Antes, esos animales no se comían, eran salvajes. Pero también había animales mansitos, entre ellos el perro, el burro y el caballo; estos animales ayudaban a la gente.
Antsana’ wat’ey owatits. Tekedh k’ibatak nixé’ xi k’ij. An biyál k’wajíl tekedh ts’ejwantalchik, xe’etsakchik k’ot’idh. Yabchik in eyendhál i toltom, kom yab wa’atsak axi i bijiyal ti tela. In toltomil ts’ejkadhakchik k’al in xekel an apats’, antsan in eyendhalakchik an biyál.
Así sucedía antes. Eran tiempos difíciles. Los antepasados vivían muy pobremente, andaban desnudos. No usaban ropa, pues no había lo que llaman telas. Sus ropas estaban hechas de hojas de palma, así las usaban los que vivían antes.
Talbél, axé’chik xi atiklab tiwa’ ebál ti ts’en in t’aja’chik jún i pulik ajib abal an tsabál yabáts kin yajchikna’. An tám wat’ey jún i pale’ abal kin labliy tin puwél an tsabál. Ma ti tám in tujchijchik ti k’wajíl we’ alwa’.
Luego estas personas allá arriba en la sierra hicieron una gran fiesta para que la tierra no sufriera más. Luego pasó un padre para bendecir toda la tierra. Desde entonces, la vida ha sido un poco mejor.
An biyál kwenchaláb ralámuli yabakchik in kwa’al ni jant’oj, ma ni in wát. Kwa’alakchik kin ts’ejka’ jun i pulik k’amal ani u wayalakchik tin ts’ejeltal. Antsan tu wayalakchik ti owatits. Antsana’ tin t’ilchal u mím. Ti biyál u ts’ejwantal.
Los ralámuli de antes no tenían nada, tampoco tenían cobijas. Tenían que poner una gran lumbre en la orilla y dormir en medio de ella. Así dormían. Así es como me lo contó mi mamá. Antes eran muy pobres.